Publikacje » Osobowość a stres
Autor: Eligiusz Iskra
Etap nauczania: Szkoły ponadgimnazjalne
Typ publikacji: Referaty
Przedmiot: Psychologia
Obecnie występowanie pojęcia stres jest bardzo popularne a nawet, jak by niektórzy powiedzieli, modne. Związane jest ono nierozerwalnie z naszymi czasami, w których występują takie czynniki stresogenne jak: pośpiech, pracoholizm, rywalizacja zawodowa, bezrobocie, zagrożenie bytu czy zatrucie środowiska. Życie w ciągłym stresie może niestety objawić się występowaniem lęków i doprowadzić w ostateczności do depresji. Tzw. „wypalenie zawodowe”, które jest charakterystyczne dla zawodu m.in. nauczyciela, również jest wynikiem przemęczenia, życia w ciągłym stresie i realizowaniem nadmiernej liczby zadań, które niestety ciągle narzuca nam życie. W swoim referacie na pewno nie „odkryłem Ameryki”, ale jako nauczyciel przedmiotów zawodowych zainteresowałem się tym zagadnieniem i zebrałem najważniejsze - moim zdaniem – wiadomości z różnych źródeł. Myślę, że mogą być one pomocne zarówno dla nas samych, jak i w pracy z uczniami, których osobowości są bardzo różnorodne, a tym samym różne reakcje na bodźce środowiska. Aby zminimalizować zgubny wpływ stresu na człowieka, należałoby się zastanowić na cechami go charakteryzującymi. Należy do nich niewątpliwie osobowość.
Osobowość to temat zasadniczy w psychologii. Jednak jego ogromna pojemność treściowa sprawia, że trudno o nim mówić w kategoriach definiujących, chociaż takich powstało bardzo wiele. Jednak żadna tzw. konkretna definicja nie może być stosowana w sposób uniwersalny.
Jest to wynik pewnej pozornej sprzeczności, która polega na tym, że równolegle próbuje się odpowiedzieć na pytania:
- co sprawia, że ludzie myślą, odczuwają, spostrzegają, zachowują się podobnie?
- co sprawia, że ludzie myślą, odczuwają, spostrzegają, zachowują się różnie?
Człowiek w pewnych standardowych sytuacjach przejawia standardowe zachowanie, co dnie oznacza, że zawsze musi się on tak zachowywać. W przeciwieństwie do innych żywych organizmów w standardowych sytuacjach potrafi on zachowywać się niestandardowo osiągając podobny rezultat. Przyczyny owych niestandardowych zachowań są bardzo złożone. Mają na nie wpływ czynniki związane z dziedzicznością, z wpływami otoczenia, edukacja, zdolnością wyznaczania celów własnej aktywności itd.
Jedna z nowoczesnych teorii, która kładzie nacisk na wrodzone aspekty osobowości, to teoria H.J. Eysencka. Stwierdził on, że ludzi można podzielić na dwie grupy. Jedni są skierowani ku sobie (introwertycy), drudzy na zewnątrz (ekstrawertycy). Są też ludzie pod względem emocjonalnym zrównoważeni lub labilni. Tych ostatnich Eysenck nazywa „neurotykami”.
Nie jest tak, że wszyscy ekstrawertycy i introwertycy są do siebie podobni. Każdy człowiek jest w pewnym stopniu ekstrawertykiem i introwertykiem, jest także mniej lub bardziej emocjonalnie zrównoważony. Eysenck umieszcza wszystkich ludzi na tych dwóch skalach. Na jednym końcu znajduje się „czysty” ekstrawertyk, a na drugim „czysty” introwertyk. Jednakże większość osób znajduje się pomiędzy tymi krańcami.
Na drugiej skali Eysenck umieszcza z jednej strony ludzi, którzy panują nad swymi emocjami, a na drugim końcu tych, którzy się emocjom całkowicie poddają. Także i tutaj większość znajduje się pośrodku między tymi skrajnościami. Za pomocą kombinacji tych dwóch skal odróżnia się cztery duże grupy osobowości: ekstrawertycy zrównoważeni, ekstrawertycy labilni, introwertycy zrównoważeni i introwertycy labilni.
Zdaniem H.J. Eysencka, w sytuacjach stresowych introwertycy mają skłonność do niepokoju wewnętrznego, przejmowania się i depresji, ekstrawertycy natomiast wykazują tendencję do reakcji histerycznych.
Mimo wielu różnych koncepcji osobowości, większość z nich zdaje się wskazywać na fakt istnienia jakiejś wrodzonej bazy wyjściowej, która następnie w ciągu życia jest nadbudowywana różnymi strukturami poznawczymi i nawykowymi.
Każdy człowiek na swój użytek konstruuje własna teorię osobowości czerpiąc ze źródeł informacji, z których korzystają również psychologowie tworzący naukowe teorie.
Źródła te obejmują informacje dotyczące historii życia danej osoby, jej przodków, aktualnych sposobów zachowań, jej nawyków, zainteresowań, zdolności, postaw oraz aspiracji.
Do ważnego pojęcia w osobowości należy temperament (łac.). Na temperament składają się podstawowe, względnie stałe cechy osobowości, przejawiające się w zachowaniu jednostki począwszy od wczesnego dzieciństwa, występujące zarówno u człowieka, jak i u zwierząt. Pierwotnie biologicznie zdeterminowany, temperament podlega powolnym zmianom pod wpływem dojrzewania i swoistej dla jednostki interakcji genotypu ze środowiskiem (fiz. i społ.). W zależności od przyjętej teorii temperamentu do jego struktury zalicza się różne cechy, takie jak: ekstrawersja–introwersja (opisane wcześniej), impulsywność, neurotyczność, emocjonalność, reaktywność emocjonalna, towarzyskość, aktywność, wytrwałość, ruchliwość, poszukiwanie doznań, potrzeba stymulacji itp. Najstarsza typologia temperamentu została oprac. w starożytności przez Galena. Nawiązując do teorii Hipokratesa o 4 „sokach” (humorach) w organizmie, wyodrębnił on 4 podstawowe typy temperamentu (zależne od tego, który z „soków” dominuje): sangwinika (łac. sanguis ‘krew’), flegmatyka (gr. phlegma ‘flegma’), choleryka (gr. chole ‘żółć’) i melancholika (gr. melaina chole ‘czarna żółć’).
Choleryk [gr.], człowiek wybuchowy, o silnych i szybko powstających reakcjach uczuciowych; odznacza się dużą energią życiową i brakiem opanowania; wg typologii I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu choleryka stanowi silny, niezrównoważony (przewaga procesu pobudzenia nad procesem hamowania) typ układu nerwowego.
Flegmatyk [gr.], człowiek odznaczający się mało dynamicznym usposobieniem, nie ulegający gwałtownym emocjom, słabo reagujący na podniety, ale wytrwały w działaniu i konsekwentny w uczuciach; wg typologii I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu flegmatyka stanowi silny, zrównoważony i mało ruchliwy typ układu nerwowego.
Melancholik [gr.], człowiek o usposobieniu łagodnym, biernym, którego cechuje brak impulsywności, silne, wolno narastające reakcje uczuciowe; w działaniu mało odporny, niewytrwały; wg I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu melancholika stanowi tzw. słaby typ układu nerwowego.
Sangwinik [łac.], człowiek o żywym usposobieniu, wrażliwy, o silnych, szybkich reakcjach; łatwo dostosowuje się do zmiennych warunków życia, odporny na trudności; w typologii wyższej czynności nerwowej I.P. Pawłowa odpowiada mu silny, zrównoważony i ruchliwy typ układu nerwowego.
Wiedza o osobowości ma duże praktyczne znaczenie dla każdego z nas, gdyż pozwala na zrozumienie swojego własnego postępowania, zachowań innych ludzi, określenia swoich mocnych i słabszych stron, wyboru ważnych życiowo decyzji – partner, praca lub, w przypadku nauczycieli, nauczanie i ocenianie innych osób itp.
Ułatwia działania w przypadku występowania zaburzeń związanych z funkcjonowaniem w tak wielce dziś neurotyzującym otoczeniem.
Neurotyczność – podatność na nerwice. Termin stosowany przez Eysencka na oznaczenie właściwej niektórym ludziom niestabilności emocjonalnej (nadmierna labilność emocjonalna połączona z nadwrażliwością uczuciową i skłonnością do załamań w sytuacjach trudnych), której towarzyszą stany lękowe. Ta cecha sama w sobie nie jest patologiczna. Stanowi jednak podatny grunt, na którym może, choć nie musi, rozwinąć się nerwica.
Według Eysencka neurotyczność jest uwarunkowana fizjologicznie. Jest ona wywołana labilnością układu nerwowego i wzmożona reaktywnością wegetatywną.
Lęk – w literaturze wskazuje się najczęściej, że lęk w przeciwieństwie do strachu jest sytuacja irracjonalną (pozostającą w luźnym związku z realnym zewnętrznym źródłem zagrożenia) nieproporcjonalnie wielką do rzeczywistej wielkości niebezpieczeństwa i co bardzo ważne pojawiającą się jasnej świadomości wywołujących ją przyczyn. Często podkreśla się, że lęk w przeciwieństwie do strachu ma patologiczny charakter i jest symptomem nieprzystosowania i zaburzeń emocjonalnych (K. Horney 1976, Kępiński 1977).
Przejdźmy teraz do głównego zagadnienia referatu czyli do stresu, choroby współczesnej cywilizacji.
Stres (ang. stress) jest to zespół powiązanych procesów w organizmie i systemie nerwowym stanowiących ogólną reakcje osobnika na działanie bodźców lub sytuacji niezwykłych, trudnych, zakłócających, zagrażających, przykrych lub szkodliwych, zwanych stresorami (ang. stressor). W literaturze popularnej utożsamia się często stres ze stresorem, co prowadzi do nieporozumień. Stresor wywołuje prawie zawsze specyficzną, lokalna reakcję przystosowawczą, jak na przykład stan zapalny w miejscu uszkodzenia skóry lub cofnięciu ręki po oparzeniu. Niezależnie jednak od tego wywołuje on zespół zmian ogólnych, identyczny lub podobny dla różnych stresorów, mający przystosować organizm i system nerwowy do zwiększonych wymagań. Ten właśnie zespół zmian ogólnych stanowi istotę pojęcia stresu. Zespół ten występuje nie tylko pod wpływem bodźców przykrych lub szkodliwych ale może być także reakcja na zdarzenia przyjemne lub radosne. Wyróżni!
a się stres fizjologiczny (ustrojowy) oraz stres psychiczny (psychologiczny), chociaż z reguły jednemu towarzyszy drugi i oba procesy są współzależne. Jeżeli stresor działa dłuższy czas, można w przebiegu reakcji stresu wyróżnić charakterystyczne stadia:
1. stadium alarmowe, w trakcie którego odporność organizmu jest zmniejszona, procesy obronne ulegają dopiero mobilizacji, a jeśli stresor jest nagły i silny może wystąpić omdlenie lub nawet śmierć na skutek szoku;
2. stadium odporności, którym organizm poprzez zmobilizowanie swych zasobów energetycznych i mechanizmów obronnych skutecznie zwalcza zagrożenie lub przystosowuje się do zwiększonych wymagań;
3. stadium wyczerpania, występujące po długotrwałym działaniu tego samego stresora lub jednoczesnym pojawieniu się wielu stresorów, gdy możliwości energetyczne i obronne zostają uszczuplone lub zużyte i następują nieodwracalne zmiany (uszkodzenia) albo śmierć, często po powtórnych oznakach reakcji alarmowej.
Zdaniem Sely’ego każdy osobnik posiada ograniczony, zdeterminowany genetycznie zasób „energii przystosowania”, który zużywa się stopniowo pod wpływem działania różnych stresorów, śmierć zaś następuje po ostatecznym wyczerpaniu tego zasobu. Pogląd powyższy budzi jednak liczne wątpliwości. Wielką natomiast zasługą Sely’ego było odkrycie i opisanie licznych zaburzeń i chorób spowodowanych nadmiernymi lub nieadekwatnymi reakcjami obronnymi w ramach zespołu stresu. Do takich schorzeń należą m.in.: owrzodzenia przewodu pokarmowego, nadciśnienie, alergie, nerwice i wiele innych. Większość tych schorzeń związana jest z rozwojem cywilizacji, ponieważ stwarza ona cały szereg nowych i poniekąd „sztucznych” stresorów i zagrożeń – dla których utrwalono genetycznie mechanizmy obronne już są nieadekwatne i same powodują szereg wtórnych zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu.
Po II wojnie światowej, równolegle do postępu badań nad stresem fizjologicznym, wzrosło zainteresowanie problematyka stresu psychicznego. Zainspirowały je publikacje opisujące reakcje pilotów w trakcie walk powietrznych, przeżycia więźniów w obozach koncentracyjnych oraz powszechny lęk przed katastrofa nuklearna. Zaczęły mnożyć się badania nad zachowaniem się ludzi w sytuacjach trudnych lub niezwykłych. A więc stresorem psychicznym może być: każdy silny bodziec zmysłowy (np. błysk, hałas, zapach, wstrząs), zwłaszcza wywołujący przykre doznania (np. ból, gorąco, zimno), ale także sytuacja braku bodźców zmysłowych (tak zwana deprywacja sensoryczna). Stresorem może być każdy bodziec lub sytuacja stanowiąca przeszkodę lub zakłócenie celowo wykonywanej czynności, każda strata, szkoda lub dolegliwość, ale także sygnał o zagrożeniu (strata lub szkodą). Stresorem może być ekspozycja społeczna czyli sytuacja, w której człowiek
poddany jest obserwacji lub ocenie ze strony innych ludzi, a także konflikt społeczny lub konflikt wewnętrzny. Stres psychiczny może być wywołany przez zadanie zbyt trudne, konieczność podejmowania decyzji w warunkach niepewności, konieczność wysiłku umysłowego lub fizycznego, stan niezaspokojenia ważnych potrzeb, ale także nagłe radosne lub rodzące silna przyjemność przeżycie. Ta wielka różnorodność rodzajów stresów powoduje trudności w tworzeniu jednolitej teorii stresu psychicznego i w wykrywaniu prawidłowości rządzących zachowaniem się ludzi w stresie. Niemniej można w oparciu o dotychczasowe badania stwierdzić, że analogicznie jak w przypadku stresu fizjologicznego, w reakcjach na stresory psychiczne można wyróżnić czynności specyficzne, związane z rodzajem stresora oraz zespół procesów ogólnych, wspólny dla różnych stresorów. Ów zespół stresu psychicznego obejmuje następujące części składowe:
1. Procesy mobilizacyjne w organizmie identyczne z opisanym uprzednio zespołem stresu fizjologicznego. Prócz tego w badaniach psychologicznych zwraca się zwłaszcza uwagę na pewne zmiany fizjologiczne będące szczególnie dobrym lub czułym wskaźnikiem intensywnych przeżyć psychicznych, takie jak przyśpieszenie oddechu, wzrost objętości kończyn i wzrost elektrycznego przewodnictwa skóry (tzw. efekt psychogalwaniczny), wzrost napięcia mięśni szkieletowych etc.
2. Ogólny wzrost pobudliwości centralnego systemu nerwowego, czyli wzrost poziomu aktywacji, wywołany przez układ siatkowaty pnia mózgu i dający się stwierdzić w zapisie czynności bioelektrycznej kory mózgowej (elektroencefalogram). Wzrost aktywacji daje przyśpieszenie procesów odbioru i przetwarzania informacji oraz wzmożoną skłonność do reagowania, a jego odpowiednikiem psychicznym jest stan czujności lub podniecenia.
3. Wystąpienie procesów emocjonalnych, często o znacznym natężeniu, takich jak strach, gniew, odraza, rozpacz, lub także radość, rozkosz, entuzjazm. Stosunkowo najczęściej pod wpływem stresorów psychicznych występują tak zwane emocje obronne (strach, gniew) i ich wpływ na zachowanie jest najlepiej zbadany. Emocje można uznać za ukształtowane głownie filogenetycznie reakcje przystosowawcze. Organizują one czynności systemu nerwowego, ustroju oraz aktywność zewnętrzna osobnika dla określonego typu działania (np. ucieczka, atak), odpowiednich w warunkach naturalnych do sytuacji i rodzaju stresora. W sztucznych warunkach stworzonych przez cywilizacje emocjonalne mechanizmy przystosowawcze często zawodzą, są bowiem nieadekwatne do nowych sytuacji. Dlatego silne lub przewlekłe stany emocjonalne powodują wtórnie liczne przejściowe lub trwałe zaburzenia psychiczne oraz fizjologiczne. Te ostatnie należą do zespołu przyczyn tak poważnych schorzeń!
, jak np. zawał serca i niektóre nowotwory. Jednak nie wszystkie stany emocjonalne, nie zawsze i nie u wszystkich prowadza do zaburzeń. Często mają one wręcz lecznicze działanie. Jeżeli silna emocja dominuje w obrazie reakcji stresowej wówczas mówimy o stresie emocjonalnym.
4. Wystąpienie wyuczonych mechanizmów obronnych, będących reakcjami osobowości na stres. Psychologia współczesna opisała wiele rodzajów takich mechanizmów. Przy dobrze funkcjonującej osobowości mechanizmy te skierowane są do stresora i obniżenie negatywnych i zakłócających efektów stresu. W wypadku zaburzeń osobowości koncentrują się one wokół obrony przed samym stresem (strachem, napięciem, cierpieniem) i wówczas funkcjonowanie psychiczne lub społeczne jednostki jest upośledzone.
W praktyce szkolnej problematyka stresu ma wielkie znaczenie zarówno dla uczniów, jak i dla nauczycieli. W szkole występują liczne stresory fizyczne (takie jak zaduch, hałas) oraz stresy emocjonalne. Stosunkowo dobrze poznany jest związek zachodzący pomiędzy poziomem pobudzenia emocjonalnego a sprawnością wykonywanych w tym czasie czynności i zadań. Związek ten jest krzywoliniowy i opisany w psychologii prawami Yerkesa-Dodsona. Przy wzrastającym pobudzeniu sprawność czynności początkowo wzrasta, potem zaś maleje, niekiedy gwałtownie. Im trudniejsze, bardziej złożone lub nowe zadanie tym niższy poziom pobudzenia emocjonalnego jest optymalny, tym łatwiej i szybciej występują zaburzenia sprawności, zwane deterioracją emocjonalną. Efekty deterioracji zna każdy prawie z własnego doświadczenia, kto na skutek „zdenerwowania” nie mógł na egzaminie rozwiązać prostych zadań, plątał się w wypowiedziach w czasie wystąpień publicznych lub ⡦lt;br/> tracił głowę” w sytuacji awarii lub zagrożenia. Dla nauczyciela ważna jest informacja, że istnieją wielkie różnice indywidualne pomiędzy ludźmi zarówno w zakresie łatwości popadania w stan stresu i typie reakcji na stresory, jak i w zakresie podatności na deteriorację emocjonalną. Mylące mogą być zwłaszcza zewnętrzne objawy pobudzenia emocjonalnego. Osoby przejawiające tak zwany pobudzeniowy typ zachowania w stresie (polegający na wzmożonej ruchliwości, gadatliwości, aktywności) zwykle lepiej radzą sobie w sytuacjach trudnych pomimo zewnętrznych oznak zdenerwowania niż osoby o typie hamulcowym, które zachowują pozorny spokój lub nawet apatię, będącą jednak efektem destruktywnego działania stresu.
Zdolność do sprawnego działania pomimo współwystępowania silnych emocji nazywa się odpornością na stres emocjonalny. Może być ona u każdego człowieka zwiększana w miarę zdobywania doświadczenia i drogą specjalnych zabiegów. Procedury zwiększania odporności polegają, ogólnie mówiąc, na stopniowym zwiększaniu trudności zadań oraz towarzyszącego im poziomu zagrożenia. Chodzi o to, by jednostka opanowała dobrze daną czynność i zdołała wytworzyć osobowościowe mechanizmy adaptacji do stanów silnego pobudzenia. Odporności na stres nie można wytworzyć unikając stresu. Można ja jednak drastycznie zmniejszyć stawiając jednostkę mało doświadczoną lub neurotyczna lub wrażliwą w sytuacji wywołującej silny stres.
Błędy nauczyciela w postępowaniu z uczniami, wynikające z nieznajomości mechanizmów stresu lub z własnego zdenerwowania, mogą mieć skutki negatywne nie tylko doraźne (w postaci np. złych wyników egzaminacyjnych), ale także trwałe w postaci tak zwanych nerwic szkolnych i jeszcze poważniejszych zaburzeń do psychoz reaktywnych i zamachów samobójczych włącznie. Uczeń bowiem znajduje się w okresie rozwoju osobowości i jego mechanizmy odpornościowe i obronne nie są zwykle jeszcze w pełni wykształcone. Nauczyciel zaś, stojący często wobec trudnych sytuacji w klasie w warunkach ekspozycji społecznej, sam nader często ulega silnym stresom, wywoływanym nie tylko przez uczniów, ale i przez kolegów i przełożonych.
Umiejętność „bycia sobą” może pomóc w szybkim wyjściu ze stresu i zminimalizowaniu jego skutków.
Rozwaga, wzajemna tolerancja i poszanowanie, konkretna wiedza o problematyce stresu i dobra znajomość poszczególnych wychowanków pozwala uniknąć w procesach nauczania i wychowania występowania konfliktów, a tym samym powstawania ujemnych skutków stresu.
« wróć
Etap nauczania: Szkoły ponadgimnazjalne
Typ publikacji: Referaty
Przedmiot: Psychologia
Osobowość a stres
„Osobowość a stres”Obecnie występowanie pojęcia stres jest bardzo popularne a nawet, jak by niektórzy powiedzieli, modne. Związane jest ono nierozerwalnie z naszymi czasami, w których występują takie czynniki stresogenne jak: pośpiech, pracoholizm, rywalizacja zawodowa, bezrobocie, zagrożenie bytu czy zatrucie środowiska. Życie w ciągłym stresie może niestety objawić się występowaniem lęków i doprowadzić w ostateczności do depresji. Tzw. „wypalenie zawodowe”, które jest charakterystyczne dla zawodu m.in. nauczyciela, również jest wynikiem przemęczenia, życia w ciągłym stresie i realizowaniem nadmiernej liczby zadań, które niestety ciągle narzuca nam życie. W swoim referacie na pewno nie „odkryłem Ameryki”, ale jako nauczyciel przedmiotów zawodowych zainteresowałem się tym zagadnieniem i zebrałem najważniejsze - moim zdaniem – wiadomości z różnych źródeł. Myślę, że mogą być one pomocne zarówno dla nas samych, jak i w pracy z uczniami, których osobowości są bardzo różnorodne, a tym samym różne reakcje na bodźce środowiska. Aby zminimalizować zgubny wpływ stresu na człowieka, należałoby się zastanowić na cechami go charakteryzującymi. Należy do nich niewątpliwie osobowość.
Osobowość to temat zasadniczy w psychologii. Jednak jego ogromna pojemność treściowa sprawia, że trudno o nim mówić w kategoriach definiujących, chociaż takich powstało bardzo wiele. Jednak żadna tzw. konkretna definicja nie może być stosowana w sposób uniwersalny.
Jest to wynik pewnej pozornej sprzeczności, która polega na tym, że równolegle próbuje się odpowiedzieć na pytania:
- co sprawia, że ludzie myślą, odczuwają, spostrzegają, zachowują się podobnie?
- co sprawia, że ludzie myślą, odczuwają, spostrzegają, zachowują się różnie?
Człowiek w pewnych standardowych sytuacjach przejawia standardowe zachowanie, co dnie oznacza, że zawsze musi się on tak zachowywać. W przeciwieństwie do innych żywych organizmów w standardowych sytuacjach potrafi on zachowywać się niestandardowo osiągając podobny rezultat. Przyczyny owych niestandardowych zachowań są bardzo złożone. Mają na nie wpływ czynniki związane z dziedzicznością, z wpływami otoczenia, edukacja, zdolnością wyznaczania celów własnej aktywności itd.
Jedna z nowoczesnych teorii, która kładzie nacisk na wrodzone aspekty osobowości, to teoria H.J. Eysencka. Stwierdził on, że ludzi można podzielić na dwie grupy. Jedni są skierowani ku sobie (introwertycy), drudzy na zewnątrz (ekstrawertycy). Są też ludzie pod względem emocjonalnym zrównoważeni lub labilni. Tych ostatnich Eysenck nazywa „neurotykami”.
Nie jest tak, że wszyscy ekstrawertycy i introwertycy są do siebie podobni. Każdy człowiek jest w pewnym stopniu ekstrawertykiem i introwertykiem, jest także mniej lub bardziej emocjonalnie zrównoważony. Eysenck umieszcza wszystkich ludzi na tych dwóch skalach. Na jednym końcu znajduje się „czysty” ekstrawertyk, a na drugim „czysty” introwertyk. Jednakże większość osób znajduje się pomiędzy tymi krańcami.
Na drugiej skali Eysenck umieszcza z jednej strony ludzi, którzy panują nad swymi emocjami, a na drugim końcu tych, którzy się emocjom całkowicie poddają. Także i tutaj większość znajduje się pośrodku między tymi skrajnościami. Za pomocą kombinacji tych dwóch skal odróżnia się cztery duże grupy osobowości: ekstrawertycy zrównoważeni, ekstrawertycy labilni, introwertycy zrównoważeni i introwertycy labilni.
Zdaniem H.J. Eysencka, w sytuacjach stresowych introwertycy mają skłonność do niepokoju wewnętrznego, przejmowania się i depresji, ekstrawertycy natomiast wykazują tendencję do reakcji histerycznych.
Mimo wielu różnych koncepcji osobowości, większość z nich zdaje się wskazywać na fakt istnienia jakiejś wrodzonej bazy wyjściowej, która następnie w ciągu życia jest nadbudowywana różnymi strukturami poznawczymi i nawykowymi.
Każdy człowiek na swój użytek konstruuje własna teorię osobowości czerpiąc ze źródeł informacji, z których korzystają również psychologowie tworzący naukowe teorie.
Źródła te obejmują informacje dotyczące historii życia danej osoby, jej przodków, aktualnych sposobów zachowań, jej nawyków, zainteresowań, zdolności, postaw oraz aspiracji.
Do ważnego pojęcia w osobowości należy temperament (łac.). Na temperament składają się podstawowe, względnie stałe cechy osobowości, przejawiające się w zachowaniu jednostki począwszy od wczesnego dzieciństwa, występujące zarówno u człowieka, jak i u zwierząt. Pierwotnie biologicznie zdeterminowany, temperament podlega powolnym zmianom pod wpływem dojrzewania i swoistej dla jednostki interakcji genotypu ze środowiskiem (fiz. i społ.). W zależności od przyjętej teorii temperamentu do jego struktury zalicza się różne cechy, takie jak: ekstrawersja–introwersja (opisane wcześniej), impulsywność, neurotyczność, emocjonalność, reaktywność emocjonalna, towarzyskość, aktywność, wytrwałość, ruchliwość, poszukiwanie doznań, potrzeba stymulacji itp. Najstarsza typologia temperamentu została oprac. w starożytności przez Galena. Nawiązując do teorii Hipokratesa o 4 „sokach” (humorach) w organizmie, wyodrębnił on 4 podstawowe typy temperamentu (zależne od tego, który z „soków” dominuje): sangwinika (łac. sanguis ‘krew’), flegmatyka (gr. phlegma ‘flegma’), choleryka (gr. chole ‘żółć’) i melancholika (gr. melaina chole ‘czarna żółć’).
Choleryk [gr.], człowiek wybuchowy, o silnych i szybko powstających reakcjach uczuciowych; odznacza się dużą energią życiową i brakiem opanowania; wg typologii I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu choleryka stanowi silny, niezrównoważony (przewaga procesu pobudzenia nad procesem hamowania) typ układu nerwowego.
Flegmatyk [gr.], człowiek odznaczający się mało dynamicznym usposobieniem, nie ulegający gwałtownym emocjom, słabo reagujący na podniety, ale wytrwały w działaniu i konsekwentny w uczuciach; wg typologii I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu flegmatyka stanowi silny, zrównoważony i mało ruchliwy typ układu nerwowego.
Melancholik [gr.], człowiek o usposobieniu łagodnym, biernym, którego cechuje brak impulsywności, silne, wolno narastające reakcje uczuciowe; w działaniu mało odporny, niewytrwały; wg I.P. Pawłowa fizjol. podstawę temperamentu melancholika stanowi tzw. słaby typ układu nerwowego.
Sangwinik [łac.], człowiek o żywym usposobieniu, wrażliwy, o silnych, szybkich reakcjach; łatwo dostosowuje się do zmiennych warunków życia, odporny na trudności; w typologii wyższej czynności nerwowej I.P. Pawłowa odpowiada mu silny, zrównoważony i ruchliwy typ układu nerwowego.
Wiedza o osobowości ma duże praktyczne znaczenie dla każdego z nas, gdyż pozwala na zrozumienie swojego własnego postępowania, zachowań innych ludzi, określenia swoich mocnych i słabszych stron, wyboru ważnych życiowo decyzji – partner, praca lub, w przypadku nauczycieli, nauczanie i ocenianie innych osób itp.
Ułatwia działania w przypadku występowania zaburzeń związanych z funkcjonowaniem w tak wielce dziś neurotyzującym otoczeniem.
Neurotyczność – podatność na nerwice. Termin stosowany przez Eysencka na oznaczenie właściwej niektórym ludziom niestabilności emocjonalnej (nadmierna labilność emocjonalna połączona z nadwrażliwością uczuciową i skłonnością do załamań w sytuacjach trudnych), której towarzyszą stany lękowe. Ta cecha sama w sobie nie jest patologiczna. Stanowi jednak podatny grunt, na którym może, choć nie musi, rozwinąć się nerwica.
Według Eysencka neurotyczność jest uwarunkowana fizjologicznie. Jest ona wywołana labilnością układu nerwowego i wzmożona reaktywnością wegetatywną.
Lęk – w literaturze wskazuje się najczęściej, że lęk w przeciwieństwie do strachu jest sytuacja irracjonalną (pozostającą w luźnym związku z realnym zewnętrznym źródłem zagrożenia) nieproporcjonalnie wielką do rzeczywistej wielkości niebezpieczeństwa i co bardzo ważne pojawiającą się jasnej świadomości wywołujących ją przyczyn. Często podkreśla się, że lęk w przeciwieństwie do strachu ma patologiczny charakter i jest symptomem nieprzystosowania i zaburzeń emocjonalnych (K. Horney 1976, Kępiński 1977).
Przejdźmy teraz do głównego zagadnienia referatu czyli do stresu, choroby współczesnej cywilizacji.
Stres (ang. stress) jest to zespół powiązanych procesów w organizmie i systemie nerwowym stanowiących ogólną reakcje osobnika na działanie bodźców lub sytuacji niezwykłych, trudnych, zakłócających, zagrażających, przykrych lub szkodliwych, zwanych stresorami (ang. stressor). W literaturze popularnej utożsamia się często stres ze stresorem, co prowadzi do nieporozumień. Stresor wywołuje prawie zawsze specyficzną, lokalna reakcję przystosowawczą, jak na przykład stan zapalny w miejscu uszkodzenia skóry lub cofnięciu ręki po oparzeniu. Niezależnie jednak od tego wywołuje on zespół zmian ogólnych, identyczny lub podobny dla różnych stresorów, mający przystosować organizm i system nerwowy do zwiększonych wymagań. Ten właśnie zespół zmian ogólnych stanowi istotę pojęcia stresu. Zespół ten występuje nie tylko pod wpływem bodźców przykrych lub szkodliwych ale może być także reakcja na zdarzenia przyjemne lub radosne. Wyróżni!
a się stres fizjologiczny (ustrojowy) oraz stres psychiczny (psychologiczny), chociaż z reguły jednemu towarzyszy drugi i oba procesy są współzależne. Jeżeli stresor działa dłuższy czas, można w przebiegu reakcji stresu wyróżnić charakterystyczne stadia:
1. stadium alarmowe, w trakcie którego odporność organizmu jest zmniejszona, procesy obronne ulegają dopiero mobilizacji, a jeśli stresor jest nagły i silny może wystąpić omdlenie lub nawet śmierć na skutek szoku;
2. stadium odporności, którym organizm poprzez zmobilizowanie swych zasobów energetycznych i mechanizmów obronnych skutecznie zwalcza zagrożenie lub przystosowuje się do zwiększonych wymagań;
3. stadium wyczerpania, występujące po długotrwałym działaniu tego samego stresora lub jednoczesnym pojawieniu się wielu stresorów, gdy możliwości energetyczne i obronne zostają uszczuplone lub zużyte i następują nieodwracalne zmiany (uszkodzenia) albo śmierć, często po powtórnych oznakach reakcji alarmowej.
Zdaniem Sely’ego każdy osobnik posiada ograniczony, zdeterminowany genetycznie zasób „energii przystosowania”, który zużywa się stopniowo pod wpływem działania różnych stresorów, śmierć zaś następuje po ostatecznym wyczerpaniu tego zasobu. Pogląd powyższy budzi jednak liczne wątpliwości. Wielką natomiast zasługą Sely’ego było odkrycie i opisanie licznych zaburzeń i chorób spowodowanych nadmiernymi lub nieadekwatnymi reakcjami obronnymi w ramach zespołu stresu. Do takich schorzeń należą m.in.: owrzodzenia przewodu pokarmowego, nadciśnienie, alergie, nerwice i wiele innych. Większość tych schorzeń związana jest z rozwojem cywilizacji, ponieważ stwarza ona cały szereg nowych i poniekąd „sztucznych” stresorów i zagrożeń – dla których utrwalono genetycznie mechanizmy obronne już są nieadekwatne i same powodują szereg wtórnych zaburzeń w funkcjonowaniu organizmu.
Po II wojnie światowej, równolegle do postępu badań nad stresem fizjologicznym, wzrosło zainteresowanie problematyka stresu psychicznego. Zainspirowały je publikacje opisujące reakcje pilotów w trakcie walk powietrznych, przeżycia więźniów w obozach koncentracyjnych oraz powszechny lęk przed katastrofa nuklearna. Zaczęły mnożyć się badania nad zachowaniem się ludzi w sytuacjach trudnych lub niezwykłych. A więc stresorem psychicznym może być: każdy silny bodziec zmysłowy (np. błysk, hałas, zapach, wstrząs), zwłaszcza wywołujący przykre doznania (np. ból, gorąco, zimno), ale także sytuacja braku bodźców zmysłowych (tak zwana deprywacja sensoryczna). Stresorem może być każdy bodziec lub sytuacja stanowiąca przeszkodę lub zakłócenie celowo wykonywanej czynności, każda strata, szkoda lub dolegliwość, ale także sygnał o zagrożeniu (strata lub szkodą). Stresorem może być ekspozycja społeczna czyli sytuacja, w której człowiek
poddany jest obserwacji lub ocenie ze strony innych ludzi, a także konflikt społeczny lub konflikt wewnętrzny. Stres psychiczny może być wywołany przez zadanie zbyt trudne, konieczność podejmowania decyzji w warunkach niepewności, konieczność wysiłku umysłowego lub fizycznego, stan niezaspokojenia ważnych potrzeb, ale także nagłe radosne lub rodzące silna przyjemność przeżycie. Ta wielka różnorodność rodzajów stresów powoduje trudności w tworzeniu jednolitej teorii stresu psychicznego i w wykrywaniu prawidłowości rządzących zachowaniem się ludzi w stresie. Niemniej można w oparciu o dotychczasowe badania stwierdzić, że analogicznie jak w przypadku stresu fizjologicznego, w reakcjach na stresory psychiczne można wyróżnić czynności specyficzne, związane z rodzajem stresora oraz zespół procesów ogólnych, wspólny dla różnych stresorów. Ów zespół stresu psychicznego obejmuje następujące części składowe:
1. Procesy mobilizacyjne w organizmie identyczne z opisanym uprzednio zespołem stresu fizjologicznego. Prócz tego w badaniach psychologicznych zwraca się zwłaszcza uwagę na pewne zmiany fizjologiczne będące szczególnie dobrym lub czułym wskaźnikiem intensywnych przeżyć psychicznych, takie jak przyśpieszenie oddechu, wzrost objętości kończyn i wzrost elektrycznego przewodnictwa skóry (tzw. efekt psychogalwaniczny), wzrost napięcia mięśni szkieletowych etc.
2. Ogólny wzrost pobudliwości centralnego systemu nerwowego, czyli wzrost poziomu aktywacji, wywołany przez układ siatkowaty pnia mózgu i dający się stwierdzić w zapisie czynności bioelektrycznej kory mózgowej (elektroencefalogram). Wzrost aktywacji daje przyśpieszenie procesów odbioru i przetwarzania informacji oraz wzmożoną skłonność do reagowania, a jego odpowiednikiem psychicznym jest stan czujności lub podniecenia.
3. Wystąpienie procesów emocjonalnych, często o znacznym natężeniu, takich jak strach, gniew, odraza, rozpacz, lub także radość, rozkosz, entuzjazm. Stosunkowo najczęściej pod wpływem stresorów psychicznych występują tak zwane emocje obronne (strach, gniew) i ich wpływ na zachowanie jest najlepiej zbadany. Emocje można uznać za ukształtowane głownie filogenetycznie reakcje przystosowawcze. Organizują one czynności systemu nerwowego, ustroju oraz aktywność zewnętrzna osobnika dla określonego typu działania (np. ucieczka, atak), odpowiednich w warunkach naturalnych do sytuacji i rodzaju stresora. W sztucznych warunkach stworzonych przez cywilizacje emocjonalne mechanizmy przystosowawcze często zawodzą, są bowiem nieadekwatne do nowych sytuacji. Dlatego silne lub przewlekłe stany emocjonalne powodują wtórnie liczne przejściowe lub trwałe zaburzenia psychiczne oraz fizjologiczne. Te ostatnie należą do zespołu przyczyn tak poważnych schorzeń!
, jak np. zawał serca i niektóre nowotwory. Jednak nie wszystkie stany emocjonalne, nie zawsze i nie u wszystkich prowadza do zaburzeń. Często mają one wręcz lecznicze działanie. Jeżeli silna emocja dominuje w obrazie reakcji stresowej wówczas mówimy o stresie emocjonalnym.
4. Wystąpienie wyuczonych mechanizmów obronnych, będących reakcjami osobowości na stres. Psychologia współczesna opisała wiele rodzajów takich mechanizmów. Przy dobrze funkcjonującej osobowości mechanizmy te skierowane są do stresora i obniżenie negatywnych i zakłócających efektów stresu. W wypadku zaburzeń osobowości koncentrują się one wokół obrony przed samym stresem (strachem, napięciem, cierpieniem) i wówczas funkcjonowanie psychiczne lub społeczne jednostki jest upośledzone.
W praktyce szkolnej problematyka stresu ma wielkie znaczenie zarówno dla uczniów, jak i dla nauczycieli. W szkole występują liczne stresory fizyczne (takie jak zaduch, hałas) oraz stresy emocjonalne. Stosunkowo dobrze poznany jest związek zachodzący pomiędzy poziomem pobudzenia emocjonalnego a sprawnością wykonywanych w tym czasie czynności i zadań. Związek ten jest krzywoliniowy i opisany w psychologii prawami Yerkesa-Dodsona. Przy wzrastającym pobudzeniu sprawność czynności początkowo wzrasta, potem zaś maleje, niekiedy gwałtownie. Im trudniejsze, bardziej złożone lub nowe zadanie tym niższy poziom pobudzenia emocjonalnego jest optymalny, tym łatwiej i szybciej występują zaburzenia sprawności, zwane deterioracją emocjonalną. Efekty deterioracji zna każdy prawie z własnego doświadczenia, kto na skutek „zdenerwowania” nie mógł na egzaminie rozwiązać prostych zadań, plątał się w wypowiedziach w czasie wystąpień publicznych lub ⡦lt;br/> tracił głowę” w sytuacji awarii lub zagrożenia. Dla nauczyciela ważna jest informacja, że istnieją wielkie różnice indywidualne pomiędzy ludźmi zarówno w zakresie łatwości popadania w stan stresu i typie reakcji na stresory, jak i w zakresie podatności na deteriorację emocjonalną. Mylące mogą być zwłaszcza zewnętrzne objawy pobudzenia emocjonalnego. Osoby przejawiające tak zwany pobudzeniowy typ zachowania w stresie (polegający na wzmożonej ruchliwości, gadatliwości, aktywności) zwykle lepiej radzą sobie w sytuacjach trudnych pomimo zewnętrznych oznak zdenerwowania niż osoby o typie hamulcowym, które zachowują pozorny spokój lub nawet apatię, będącą jednak efektem destruktywnego działania stresu.
Zdolność do sprawnego działania pomimo współwystępowania silnych emocji nazywa się odpornością na stres emocjonalny. Może być ona u każdego człowieka zwiększana w miarę zdobywania doświadczenia i drogą specjalnych zabiegów. Procedury zwiększania odporności polegają, ogólnie mówiąc, na stopniowym zwiększaniu trudności zadań oraz towarzyszącego im poziomu zagrożenia. Chodzi o to, by jednostka opanowała dobrze daną czynność i zdołała wytworzyć osobowościowe mechanizmy adaptacji do stanów silnego pobudzenia. Odporności na stres nie można wytworzyć unikając stresu. Można ja jednak drastycznie zmniejszyć stawiając jednostkę mało doświadczoną lub neurotyczna lub wrażliwą w sytuacji wywołującej silny stres.
Błędy nauczyciela w postępowaniu z uczniami, wynikające z nieznajomości mechanizmów stresu lub z własnego zdenerwowania, mogą mieć skutki negatywne nie tylko doraźne (w postaci np. złych wyników egzaminacyjnych), ale także trwałe w postaci tak zwanych nerwic szkolnych i jeszcze poważniejszych zaburzeń do psychoz reaktywnych i zamachów samobójczych włącznie. Uczeń bowiem znajduje się w okresie rozwoju osobowości i jego mechanizmy odpornościowe i obronne nie są zwykle jeszcze w pełni wykształcone. Nauczyciel zaś, stojący często wobec trudnych sytuacji w klasie w warunkach ekspozycji społecznej, sam nader często ulega silnym stresom, wywoływanym nie tylko przez uczniów, ale i przez kolegów i przełożonych.
Umiejętność „bycia sobą” może pomóc w szybkim wyjściu ze stresu i zminimalizowaniu jego skutków.
Rozwaga, wzajemna tolerancja i poszanowanie, konkretna wiedza o problematyce stresu i dobra znajomość poszczególnych wychowanków pozwala uniknąć w procesach nauczania i wychowania występowania konfliktów, a tym samym powstawania ujemnych skutków stresu.
« wróć
